Sağlıklı Yaşam İçin Yapabileceklerimiz Nelerdir?

Sağlık, çoğumuza başlangıçta verilmiş olduğu için değerini ancak onu kaybettiğimizde anlarız. Yaşama avantajlı başlayabilir, ancak zamanla bu avantajı kaybedebiliriz. Yaşama dezavantajlı başlayanlarımız ise sağlıklarına yatırım yaparak zamanla daha güçlü bir konuma geçebilirler. Yaşama sağlıklı başlamak avantaj gibi görünse de zamanla bu avantajın korunması gerektiğini fark ederiz.

Tarih boyunca insan sağlığını etkileyen koşullar ve bu koşulların yönetimi, sağlığın dinamik bir süreç olduğunu göstermiştir. 1700'lerde İngiltere'de ortalama yaşam beklentisi yalnızca yaklaşık 37 yıl iken, 1800'de dünyanın hiçbir bölgesinde bu değer 40 yılı aşmıyordu. Günümüzde ise küresel ortalama yaşam beklentisi 73,3 yıla ulaşmıştır (WHO, 2024). Bu etkileyici artış, yaşam koşullarının iyileşmesi, tıp ve bilimdeki ilerlemeler sayesinde gerçekleşmiştir.

Hayata sağlıklı başlamak, çocuğun doğum öncesinden başlayarak yaşamının ilk dönemlerinde fiziksel, zihinsel ve duygusal olarak en iyi koşullarda büyümesini ve gelişmesini ifade eder. Bu süreç, çocuğun ilerleyen yaşlarda sağlıklı bir yaşam sürmesi ve hastalıklara karşı dirençli olabilmesi için temel bir zemin oluşturur. Bu sürecin doğru yönetilmesi sadece annenin tek başına yapabileceği bir durum değildir, hem ailevi destek hem de sağlık hizmeti sağlayıcılarının bu süreçte etkisi çok önemlidir. Doğum öncesi, doğum sırasında ve doğum sonrasında sağlık titizlikle takip edilmelidir.

Hayata dezavantajlı başlamak ise, fiziksel, zihinsel veya duyusal engellerle doğan çocuklar, doğumda prematüre veya düşük ağırlıklı bebekler, kronik hastalık veya genetik bozukluklarla doğan çocukları kapsar. Bu çocuklar uygun sağlık ve eğitim hizmetlerine erişimde yetersizliklerle karşılaşabilir; çeşitli sosyal, ekonomik, coğrafi ve fiziksel koşullar nedeniyle yaşamlarının erken dönemlerinde temel hizmetlere erişimde zorluk yaşayabilirler. Hayata dezavantajlı başlayan çocuklar için eşitlikçi sağlık politikaları uygulanmalı, engelli ve özel gereksinimli çocuklar için programlar yürütülmelidir.

Hayata avantajlı veya dezavantajlı başlamak bizlerin elinde değildir. Ancak sağlığın sabit bir durum olmadığını, hem avantajlı hem de dezavantajlı dünyaya gelenler için sağlığın sürekli bir gelişim süreci olduğunu unutmamalıyız. Kendi kaderimizi kendimizin yazabileceği fikri her zaman gerçekçi olmasa da elimizden geleni yapabiliriz. Bu noktada bireysel çabalarımızın önemi büyüktür. Sağlığı bir süreç olarak görüp yaşam tarzımıza yatırım yapmalıyız. Sağlıklı bir yaşamın temel taşları arasında düzenli fiziksel aktivite, dengeli beslenme, yeterli uyku ve stres yönetimi bulunur. Bunlar küçük adımlar gibi görünse de uzun vadede büyük farklar yaratır.

1700'lerde insanların sağlıkla ilgili dertleri, o dönemin yaşam koşulları, tıbbi bilgi düzeyi ve hijyen anlayışıyla yakından ilişkiliydi. Tıbbi bilgi yetersizdi; hastalıkların çoğunun nedenleri bilinmiyordu. Tedaviler sıklıkla bitkisel ilaçlara, kan alma ve sülük kullanımı gibi yöntemlere dayanıyordu. Aşılar yeni yeni geliştirilmekteydi. Romatizma, gut ve diş hastalıkları gibi kronik rahatsızlıklar yaygındı, ancak etkili tedavi yöntemleri yoktu.

Günümüzde ise en önemli sağlık sorunları, modern yaşam tarzı, çevresel etkiler ve genetik faktörlerin bir kombinasyonuyla ortaya çıkmaktadır. Bu sağlık sorunları genellikle hem bulaşıcı olmayan — kalp damar hastalıkları, solunum yolu hastalıkları, diyabet ve kanser gibi kronik hastalıklar — hem de pandemiler, antibiyotik direnci ve HIV/AIDS gibi bulaşıcı hastalıklar olarak iki ana grupta incelenebilir.

WHO'nun 2024 yılında yayımladığı Küresel Sağlık Tahminleri verilerine göre bulaşıcı olmayan hastalıklar (NCD'ler) 2021'de en az 43 milyon insanı öldürmüş ve küresel pandemi dışı ölümlerin %75'ini oluşturmuştur. Bu ölümlerin 18 milyonu 70 yaşından önce gerçekleşmiş, premature ölümlerin %82'si ise düşük ve orta gelirli ülkelerde yaşanmıştır.

2021 yılı verilerine göre bulaşıcı olmayan hastalıklar (NCD'ler) içinde kardiyovasküler hastalıklar en az 19 milyon ölümle birinci sıradadır; bunu 10 milyon ile kanserler, 4 milyon ile kronik solunum yolu hastalıkları ve böbrek hastalığı dahil 2 milyonun üzerinde ölüm ile diyabet izlemektedir. Bu dört hastalık grubu tüm erken NCD ölümlerinin %80'ini oluşturmaktadır.

Dünya Sağlık Örgütü (WHO)'nün yayımladığı bu rakamlar; yaşam süresinin son 300 yılda önemli ölçüde artmış olmasına karşın, neden yaşamımız boyunca sağlıklı olmak için dengeli bir yaşam tarzı benimsememiz gerektiğine işaret etmektedir. Kronik hastalıkların, bağışıklık sistemi hastalıklarının ve ruh sağlığı ile ilişkili sorunların artışı; beden, ruh ve zihin sağlığımızı dengeli bir biçimde desteklememizin ne kadar önemli olduğunu ortaya koymaktadır. Hareketsiz yaşam tarzı, işlenmiş gıdaların aşırı tüketimi ve stres kaynaklı uykusuzluk, modern insanın sağlığını tehdit eden temel unsurlardır.

Tıp ve bilimdeki gelişmeler hastalıkların tedavi edilmesinde çok önemli başarılar sağlamış olsa da kronik hastalıkların tedavisi mümkün olmadığı için, ortaya çıkmadan önlenmesinin önemi gün geçtikçe daha iyi anlaşılmaktadır. Bugün geldiğimiz noktada, yaşam süresinin uzaması sonucunda daha sağlıklı bir yaşam sürmemize olanak sağlayacak yaşam tarzı değişikliklerinin kronik hastalıkları önleme potansiyeli üzerine güçlü bilimsel kanıtlar bulunmaktadır. Dengeli bir beslenme alışkanlığı geliştirmek, düzenli fiziksel aktivite yapmak, stres yönetimine odaklanmak ve yeterli uyku almak gibi adımlar, sağlık sürecimizi olumlu yönde etkileyebilir.

Ayrıca bu adımlar, modern tıp ile doğal yöntemleri harmanlayarak hem fiziksel hem de zihinsel sağlığımızı desteklememize yardımcı olabilir.

Referanslar

1. World Health Organization (2024). Noncommunicable diseases — Fact Sheet. https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/noncommunicable-diseases

2. World Health Organization (2024). Noncommunicable diseases: Mortality. Global Health Observatory. https://www.who.int/data/gho/data/themes/topics/topic-details/GHO/ncd-mortality

3. World Health Organization (2024). The top 10 causes of death. https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/the-top-10-causes-of-death

4. World Health Organization (2024). Global Health Estimates 2024: Life expectancy at birth. https://www.who.int/data/gho/data/themes/mortality-and-global-health-estimates/ghe-life-expectancy-and-healthy-life-expectancy

5. Our World in Data — Riley, J. C. (2005). Estimates of regional and global life expectancy, 1800–2001. Population and Development Review, 31(3), 537–543. (1700 İngiltere yaşam beklentisi tahmini için: NBER, Wrigley et al. 1997)

6. NCD Alliance / WHO (2025). On the road to 2025: NCDs and the SDG 3.4 target. https://www.who.int/teams/noncommunicable-diseases/on-the-road-to-2025